การทำพัดใบกะพ้อ

การแปรรูปใบกะพ้อเป็นงานหัตถกรรมจักสานนั้น เริ่มจากที่ นางดำ แป้นแก้วซึ่งเป็นย่าของนายลบ แป้นแก้ว ได้ย้ายถิ่นฐานมาจากอำเภอหัวไทร จังหวัดนครศรีธรรมราช มาตั้งถิ่นฐานทำมาหากินที่หมู่บ้านสวนอ้ายเลา หมู่ที่ 5 ตำบลทุ่งโพธิ์ อำเภอจุฬาภรณ์ จังหวัดนครศรีธรรมราช และเมื่อปี พ.ศ. 2499 นางดำ แป้นแก้ว ได้นำใบกะพ้อมาตัดเป็นรูปใบโพธิ์ นำมาพัดลมผ่อนคลายความร้อน ซึ่งใช้ได้ไม่นานก็เสื่อมสภาพไปเนื่องจากเป็นใบกะพ้อนั้นเป็นลักษณะที่คลี่ออกตามธรรมชาติไม่มีการเสริมแต่งแต่อย่างใด ดังนั้นในยามว่าง นางดำ แป้นแก้วและเพื่อนบ้านก็นำยอดกะพ้อที่ยอดยังซ้อนกันอยู่มากรีดแยกเป็นกลีบแล้วนำมาสานขัดลายเป็นรูปใบโพธิ์ ซึ่งสามารถใช้งานได้นาน จึงนำพัดใบกะพ้อเป็นของฝากแก่เพื่อนบ้านและนำมาขายที่ตลาดเขาน้อย ตลาดเขาชุมทอง ซึ่งได้รับความสนใจเป็นอย่างมาก จึงนำมาสอนลูก ๆ ทั้ง 8 คน แล้วนำไปขายที่ตลาดประจำอำเภอ จังหวัด และตามโรงพยาบาล เป็นการเพิ่มรายได้ให้กับครอบครัวเป็นอย่างดี ต่อมาได้ขยายตลาดไปตามต่างจังหวัด ตลอดจนถึงกรุงเทพมหานคร ได้ปรับปรุงรูปแบบ ขนาดและสีสันให้สวยงามยิ่งขึ้น ซึ่งได้รับความนิยมอย่างแพร่หลายเป็นที่เล่าขานของคนทั่วไป พัดใบกะพ้อได้รับการบรรจุเข้าประกวดและแข่งขันในงานประเพณีเทศกาลเดือนสิบของจังหวัดนครศรีธรรมราช เมื่อปี พ.ศ. 2532 ในปี พ.ศ. 2536 ลูกหลานของดำ แป้นแก้วและเพื่อนบ้าน ได้รวมกลุ่มกันในการจำหน่ายพัดใบกะพ้อเพื่อลดปัญหาพ่อค้าคนกลาง ทางหน่วยงานราชการให้การสนับสนุนส่งเสริมกลุ่มให้มั่นคงยิ่งขึ้น โดยการสร้างที่ทำการกลุ่มขึ้นที่บ้านนายเกลื่อม แป้นแก้ว ซึ่งได้รับงบประมาณช่วยเหลือจากองค์การบริหารส่วนตำบล ทุ่งโพธิ์ อำเภอจุฬาภรณ์ จังหวัดนครศรีธรรมราช และได้งบประมาณสบทบเพิ่มเติมจากกรมพัฒนาชุมชน ปัจจุบันพัดใบกะพ้อได้รับการคัดเลือกให้เป็นสินค้าในโครงการ “หนึ่งตำบล หนึ่งผลิตภัณฑ์” ของตำบลทุ่งโพธิ์ อำเภอจุฬาภรณ์ จังหวัดนครศรีธรรมราช (ลบ แป้นแก้ว. 2549: สัมภาษณ์) นายลบ แป้นแก้ว เริ่มทำพัดใบกะพ้อ ตั้งแต่ปี พ.ศ. 2505 ทำมาตั้งแต่รุ่นแม่ถ่ายทอดมาสู่รุ่นลูก ทำมาตลอดและเห็นว่าการตลาดพอไปได้ มีการติดต่อค้าขายกันระหว่างกลุ่มเพื่อนบ้านละแวกใกล้เคียง จากนั้นเริ่มรวบรวมสมาชิกในตอนแรกมีสมาชิกจำนวน 20 คน ปัจจุบันมีสมาชิก 64 คน โดยส่วนใหญ่ทำพัดใบกะพ้อเป็นอาชีพเสริม อาชีพหลักทำสวนผลไม้ สวนยางพารา มีการถ่ายทอดภูมิปัญญาไปสู่รุ่นลูกหลาน ถ้าการส่งเสริมการตกแต่งรูปแบบแปลกใหม่ก็ยินดีที่จะทำเพราะอาชีพการทำพัดใบกะพ้อนี้ได้ส่งลูกๆเรียนจนได้รับใบปริญญามา 3 คน รู้สึกภาคภูมิใจในองค์ความรู้ที่บรรพบุรุษได้ถ่ายทอดให้มาทำมาหากิน และสภาพแวดล้อมในชุมชนอุดมไปด้วยทรัพยากรท้องถิ่นที่สำคัญคือ ต้นกะพ้อ ทุกครัวเรือนจะมีการปลูกต้นกะพ้อไว้ในสวนยางพารา สวนผลไม้ ในบริเวณบ้านพักอาศัย ชุมชนมีความเป็นอยู่แบบพอมีพอกิน มีศูนย์การเรียนรู้ภูมิปัญญาการทำพัดใบกะพ้อให้กับเยาวชนในท้องถิ่นและเป็นสถานที่จำหน่ายพัดใบกะพ้อ ด้วยเหตุที่ชุมชนได้รับคัดเลือกให้เป็นชุมชนเข้มแข็งตัวอย่าง จึงมีกลุ่มคนแวะเวียนมาเยี่ยมเยือนศึกษาดูงานในชุมชนอยู่ตลอดเวลา กลุ่มจักสานใบกะพ้อจึงมีหน้าที่ในการสาธิตการทำพัดใบกะพ้อและจำหน่ายผลิตภัณฑ์ให้กับผู้ที่สนใจ ซึ่งผลิตภัณฑ์ของชุมชนมีเพียงรูปแบบเดียว คือพัดใบกะพ้อ ในปี พ.ศ.2545 โครงการหมู่บ้านพิทักษ์ป่ารักษาสิ่งแวดล้อม สำนักบริหารจัดการพื้นที่ป่าอนุรักษ์ 19 ได้สนับสนุนให้กลุ่มจักสานพัดใบกะพ้อในท้องที่ มีการเพาะปลูกต้นกะพ้อเพิ่มเติมเพื่อแก้ไขปัญหาการขาดแคลนวัตถุดิบและยังเป็นการส่งเสริมให้ราษฎรในท้องถิ่น มีส่วนร่วมในการดูแลรักษาต้นกะพ้อให้คงอยู่ ได้มีการให้ความรู้กับกลุ่มสมาชิกซึ่งปัจจุบันมีประมาณ 30 คน เกี่ยวกับประโยชน์ของการอนุรักษ์ป่าไม้ (การส่งเสริมและพัฒนาอาชีพด้านป่าไม้กลุ่ม จักสานพัดใบกะพ้อ) จากข้อมูลดังกล่าวทำให้ทราบว่า ชุมชนจะมีวัตถุดิบในท้องถิ่นที่เพียงพอต่อความต้องการในอนาคต