ส่วนที่ 1 : ความเป็นมา ถ้ำวังพระยาพิชัยสงคราม หรือถ้ำลอด เป็นถ้ำที่มีหินงอกหินย้อยงดงามตามธรรมชาติ เป็นสถานที่แห่งใหม่ที่สวยงามของจังหวัดตรัง ซึ่งตั้งอยู่ที่บ้านในวัง หมู่ที่ ๔ ตำบลหนองบัว อำเภอรัษฎา จังหวัดตรัง ถ้ำวังพระยาพิชัยสงคราม ตั้งอยู่ระหว่างรอยต่อเขตแดนตรังนครศรีธรรมราช มีลำคลองไหลลอดผ่านออกมาจากถ้ำเรียกว่าคลองปาง ซึ่งมีแหล่งต้นน้ำอยู่ที่หมู่ที่ ๖ (ปลายวา) ตำบลหนองบัว อำเภอรัษฎา จังหวัดตรัง และลำคลองนี้เป็นเขตแดนกั้นระหว่างจังหวัดตรังกับจังหวัดนครศรีธรรมราช สภาพพื้นที่เป็นพื้นที่ราบสูงมีภูเขาล้อมรอบติดกับเทือกเขาบรรทัด ซึ่งอยู่ในเขตอุทยานแห่งชาติเขาปู่-เขาย่า ถ้ำวังพระชาพิชัยสงคราม จากประวัติความเป็นมาจากการสันนิษฐานและจากการเล่าสืบทอดกันมาว่า สมัยกรุงรัตนโกสิทร์ตอนต้นมีการปกครองแบบแบ่งเป็นหัวเมืองต่าง ๆ ซึ่งต้องขึ้นต่อเมืองหลวงและทางเมืองหลวงจะส่งพ่อเมืองไปปกครองยังเมืองขึ้นเหล่านี้ สำหรับหัวเมืองทางใต้มีเมืองนครศรีธรรมราชเป็นพ่อเมือง เพราะตอนนั้นเมืองนครศรีธรรมราชเป็นเมืองใหญ่ เป็นอู่ข้าวอู่น้ำของหัวเมืองทางใต้ มีท่าเทียบเรือ ประกอบกับเจ้าเมืองนครศรีธรรมราชมีกำลังพลที่เข้มแข็ง ถ้าหากเมืองใดคิดจะแข็งข้อหรือกบฎ เจ้าเมืองนครศรีธรรมราชก็จะรายงานไปทางเมืองหลวงให้ทราบ เพื่อมีคำสั่งให้นำกองทัพไปปราบกับหัวเมืองที่คิดกบฏทันที่ ดังเช่นหัวเมืองพัทลุงที่เป็นกบฎ จึงถูกเจ้าเมืองนครศรีธรรมราชสั่งการให้พระพิชัยสงคราม หรือมาตนุชิต สิทธิสงคราม เป็นผู้นำกองทัพไปปราบเมืองพัทลุง ระหว่างการเดินทางได้นำกองทัพเข้าพักแรมเรื่อย ๆ ตลอดทาง จนกระทั่งเดินทางมาถึงถ้ำวังพระยาพิชัย (ในสมัยนั้นยังไม่ปรากฎชื่อ) หรือบ้านในวัง ก็พักแรมที่นั้น เนื่องจากเป็นแหล่งที่ใกล้กับแม่น้ำลำธาร เมื่อนำกองทัพไปตีหัวเมืองพัทลุงได้แล้วเดินทางกลับก็ได้นำกองทัพมาพักมาแวะพักที่ถ้ำวังพระยาพิชัยอีกครั้ง มีการเฉลิมฉลองชัยชนะโดยให้กำลังพลจัดทำเสาธงรูปหงส์ปักไว้ เพื่อเป็นการบอกความหมายของกองทัพสมัยนั้น ต่อมาชาวบ้านได้ขนานนามบ้านในวังแห่งนี้ว่า “ถ้ำวังพระยาพิชัยสงคราม” ถ้ำวังพระยาพิชัยสงคราม เป็นถ้ำน้ำลอดตลอดทั้งปี มีน้ำใสสะอาด มีธรรมชาติร่มรื่น แวดล้อมไปด้วยต้นไม้น้อยใหญ่ ท่ามกลางขุนเขา มีสายน้ำสีเขียวมรกตไหลลอดผ่านออกมาจากถ้ำ ลัดเลาะผ่านซอกหินเป็นลำธารยาวและมีอ่างน้ำขนาดใหญ่อยู่ด้านหน้าปกถ้ำ ภายในเป็นโพรงถ้ำที่กว้างขวางและสูงร่วม ๕๐ เมตร งดงามด้วยหินงอกหินย้อยที่สวยงามหลากหลายสีแปลก สามารถล่องเรือชมความงามของถ้ำได้ สำหรับกิจกรรมหลัก ๆ นักท่องเที่ยวส่วนมากก็นิยมมาว่ายน้ำและพายเรือแคนูเล่นในแอ่งน้ำขนาดใหญ่ที่อยู่หน้าถ้ำ แต่ช่วงที่ลำธารมีระดับน้ำสูงขึ้นนักท่องเที่ยวสามารถพายเรือเข้าไปในถ้ำได้ ซึ่งระยะทางจากปากถ้ำด้านหน้าหน้าไปสู่อีกด้านหนึ่งมีระยะทางเพียง ๒๐๐ เมตร เมื่อออกมาอีกด้านหนึ่งของถ้ำนักท่องเที่ยวก็จะได้ดื่มด่ำกับลำธารใสพร้อมกับความสดชื่นของป่าไม้ การเดินเที่ยวชมถ้ำต้องลุยน้ำและควรมีไฟฉายติดตัวไปด้วย ภายในถ้ำนี้จะมีถ้ำหินปูนซึ่งมีความยาวประมาณ ๔๐๐ เมตร ซึ่งสามารถลอดจากจังหวัดนครศรีธรรมราชไปจังหวัดตรังได้ โดยเข้าทางตำบลน้ำตก อำเภอทุ่งสง จังหวัดนครศรีธรรมราช และออกทางตำบลหนองบัว อำเภอรัษฎา จังหวัดตรัง การเดินทางลอดถ้ำสามารถพายเรือคายัคล่องตามธารน้ำเล็ก ๆ ไปเรื่อย ๆ เพราะน้ำไม่ลึกและสามารถยืนได้ ช่วงเวลาไฮไลต์ของถ้ำนี้คือประมาณ ๑๒.๐๐-๑๔.๐๐ น. เพราะเป็นช่วงเวลาที่แสงอาทิตย์ตกตั้งฉากผ่านช่องผนังถ้ำลงมากระทบกับหินงอกหินย้อยที่อยู่ภายในถ้ำอย่างสวยงาม ส่วนที่ 2 : สภาพทั่วไป ถ้ำวังพระยาพิชัยสงครามเป็นสถานที่ที่มีธรรมชาติสวยงามอยู่ท่ามกลางขุนเขาล้อมรอบ และแมกไม้ใหญ่น้อยนานาพันธุ์ มีน้ำไหลลอดผ่านออกมาจากถ้ำผ่านชะง่อนหิน ซึ่งมีแมกไม้หลายชนิดขึ้นอยู่มากมาย ภายในถ้ำจะมีสะพานทอดเข้าไปชมได้ ด้านบนก็จะมีธรรมชาติที่สวยงามอย่างชนิดที่หาดูได้ยากจากสถานที่อื่น คือเมื่อดูขึ้นไปด้านบนก็จะมีหน้าผาคล้ายเพดานถ้ำทะลุผ่านและมีแมกไม้ขึ้นเรียงราย สวยงาม สามารถปีนขึ้นไปชมธรรมชาติด้านบนได้ สายน้ำที่ไหลผ่านก็ใสสะอาดสีเขียวใสมรกต มองเห็นฝูงปลาน้อยใหญ่แหวกว่ายไปมา บริเวณด้านนอกก็จะเป็นแอ่งน้ำเหมาะสำหรับนั่งพักผ่อนหรือลงเล่นน้ำ มีสิ่งอำนวยความสะดวก เช่น ร้านค้า ร้านอาหาร ห้องน้ำสะอาด และบริเวณสำหรับนั่งพักผ่อน นอกจากนั้นยังมีบริการ เรือพาย และอุปกรณ์สำหรับลงเล่นน้ำ (ห่วงล้อ) ไว้คอยบริการ มีสถานที่จอดรถและเจ้าหน้าที่ดูแลรักษาความปลอดภัย ตลอดถึงที่พักแบบโฮมสเตย์ ส่วนที่ 3 : การเดินทาง การเดินทางไปถ้ำวังพระยาพิชัยสงครามถ้ามาจากจังหวัดตรัง มาตามถนนสายตรัง-ทุ่งสง ถึงสี่แยกเลี้ยวขวามาตามถนนสายบ่อล้อ-ลำทับ ประมาณ ๑๐ กิโลเมตร ก็จะมีทางแยกเข้าถ้ำวังพระยาพิชัยสงคราม เลี้ยวซ้ายเข้าไปประมาณ ๒ กิโลเมตร แต่ถ้ามาจากจังหวัดพัทลุง-ชะอวด ให้เลี้ยวซ้ายเข้าทางสี่แยกควนหนองหงส์ ประมาณ ๒๓ กิโลเมตร เลี้ยวขวาทางแยกเข้าถ้ำวังพระยาพิชัยสงครามไปประมาณ ๓ กิโลเมตร