1. อายุสมัยและการขุดค้น หลักฐานเบื้องต้นชี้ให้เห็นว่าถ้ำเขาพรงถูกใช้งานมาตั้งแต่สมัยก่อนประวัติศาสตร์ (พุทธศตวรรษก่อนประวัติศาสตร์) โดยมีการค้นพบเครื่องมือหินขัดประเภทขวาน ซึ่งเป็นวัสดุเครื่องใช้ของมนุษย์ยุคดึกดำบรรพ์ กรมศิลปากรภาคที่ 12 ได้เข้าดำเนินการสำรวจและขุดค้นในพื้นที่ แต่ยังไม่มีการพัฒนาต่อยอดด้านอนุรักษ์หรือจัดแหล่งเรียนรู้สู่สาธารณะอย่างเป็นทางการจนถึงปัจจุบัน 2. โบราณวัตถุและศิลปกรรมภายในถ้ำ พบพระพุทธรูปสกุลช่างนครศรีธรรมราช ทั้งปางขัดสมาธิ และพระนอน ซึ่งมีลักษณะศิลปะสมัยอยุธยา มีการขุดพบหม้อดินเผาเจาะรู ถ้วยชามจีน และเศษภาชนะดินเผายุคต่างๆ สะท้อนการติดต่อค้าขายระหว่างท้องถิ่นกับต่างชาติในอดีต 3. ความเชื่อและตำนานท้องถิ่น ชาวบ้านเชื่อกันว่า “เจ้าถ้ำเขาพรง” เป็นสิ่งศักดิ์สิทธิ์ที่สถิตปกปักรักษาถ้ำไว้ มีเรื่องเล่าดังนี้ : เด็ก 5 คนเคยเดินหลงเข้าไปภายในถ้ำจนออกมาไม่ได้ ก่อนจะมีผู้เฒ่าช่วยทำพิธีขอขมาและพากลับอย่างปลอดภัย นักแสวงโชครายหนึ่งเข้าไปค้นหาสมบัติในถ้ำและทุบตีพระพุทธรูป แต่อยู่ๆ ก็ต้องประสบเคราะห์กรรมจนต้องนำสิ่งของคืนถ้ำ มีตำนานเล่าว่า เฮลิคอปเตอร์ทหารที่เสียหลักบินผ่านเขาพรง กลับพลิกหน้าขึ้นเองและตกในที่ไม่มีผู้คน เนื่องจากบารมีเจ้าถ้ำคุ้มครองนักบินไว้ 4. ประเพณี “แห่ผ้าขึ้นถ้ำ” ชาวบ้านจัดประเพณีแห่ผ้าขึ้นองค์พระในถ้ำทุกปีช่วงวันวิสาขบูชา โดยกลุ่มผู้เฒ่าและผู้แก่จะเดินขึ้นไปสักการะพระพุทธรูปด้วยทางเดินป่าดิบตามวิถีเดิมที่ไม่มีการปรับทางลาด 5. สถานะปัจจุบันและการท่องเที่ยว ปัจจุบันภายในถ้ำมีการตั้งสำนักสงฆ์และศูนย์ปฏิบัติธรรม “สำนักสงฆ์ถ้ำเขาพรง” เพื่อกิจกรรมทางศาสนาและเป็นจุดศึกษาทางประวัติศาสตร์ เมื่อวันที่ 15 พฤษภาคม 2565 มีการจัดงานแห่ผ้าขึ้นถ้ำครั้งแรกหลังโควิด-19 เพื่อฟื้นฟูแหล่งท่องเที่ยวและวัฒนธรรมท้องถิ่น นักท่องเที่ยวยังนิยมขึ้นชมทะเลหมอกยามเช้าบริเวณทางขึ้น และสักการะหลวงปู่ทวดเหยียบน้ำทะเลจืด ณ วัดถ้ำเขาพรงตะวันออก