ประวัติความเป็นมาของธนาคารปูม้าบ้านท่าพยา เกิดจากความร่วมมือเพื่อแก้ปัญหาทรัพยากรชายฝั่งเสื่อมโทรม และการลดลงอย่างน่าใจหายของจำนวนปูม้าในธรรมชาติแถบอ่าวปากพนัง ซึ่งส่งผลกระทบโดยตรงต่อวิถีชีวิตและรายได้ของชาวประมงพื้นบ้านในพื้นที่ครับความเป็นมาและจุดเริ่มต้นที่สำคัญสรุปได้ดังนี้ครับ 1. วิกฤตปูม้าลดลงในท้องทะเลในอดีต ชาวประมงพื้นบ้านบ้านท่าพยาจับปูม้าได้เป็นจำนวนมาก แต่ต่อมามีการทำประมงที่เกินขนาด รวมถึงการจับปูม้าไข่นอกกระดองไปขายและบริโภค ทำให้วงจรชีวิตของปูม้าถูกทำลายลงอย่างรวดเร็ว กลุ่มชาวประมงในพื้นที่จึงเริ่มตระหนักว่า หากไม่ช่วยกันอนุรักษ์ อาชีพประมงพื้นบ้านอาจสูญหายไปในรุ่นถัดไป 2. การจัดตั้งกลุ่มเพื่อการอนุรักษ์ชาวประมงพื้นบ้านท่าพยาได้รวมตัวกันจัดตั้งเป็นกลุ่มวิสาหกิจชุมชน เพื่อนำแนวคิด "ธนาคารปูม้า" มาปรับใช้ โดยมีหลักการคือ เมื่อชาวบ้านออกเรือแล้วจับ "แม่ปูม้าที่มีไข่นอกกระดอง" ได้ แทนที่จะนำไปขายหรือต้มกินทันที ก็นำมา "ฝาก" ไว้ที่ศูนย์อนุบาลของชุมชนก่อน เพื่อเลี้ยงดูให้แม่ปูสลัดไข่และฟักออกมาเป็นลูกปูม้าจำนวนหลายล้านตัว จากนั้นจึงปล่อยลูกปูเหล่านั้นกลับคืนสู่ท้องทะเลอ่าวไทย ส่วนแม่ปูที่สลัดไข่แล้วก็นำคืนให้ชาวประมงนำไปขายต่อได้ 3. พลังสนับสนุนจากงานวิจัยและภาครัฐจุดเปลี่ยนสำคัญที่ทำให้ศูนย์ฯ มีความพร้อมและเป็นระบบมากขึ้น คือการเข้ามาสนับสนุนของ มหาวิทยาลัยวลัยลักษณ์ (มวล.) และ สำนักงานการวิจัยแห่งชาติ (วช.) ภายใต้โครงการขยายผลธนาคารปูม้าเพื่อ "คืนปูม้าสู่ทะเลไทย" ตามมติคณะรัฐมนตรี ทางมหาวิทยาลัยฯ ได้นำองค์ความรู้ทางวิทยาศาสตร์และเทคโนโลยี เช่น ระบบถังเพาะฟักและการอนุบาลลูกปูม้าที่มีประสิทธิภาพมาติดตั้งให้ ส่งผลให้ประชากรปูม้าในชายฝั่งปากพนังฟื้นตัวกลับมาอุดมสมบูรณ์อย่างเห็นได้ชัด 4. สู่ศูนย์เรียนรู้และการท่องเที่ยวชุมชนปัจจุบัน ธนาคารปูม้าบ้านท่าพยาภายใต้การนำของ ผู้ใหญ่ประทีป น้ำขาว ไม่ได้เป็นเพียงสถานที่อนุบาลปูเท่านั้น แต่ได้ยกระดับกลายเป็น ศูนย์เรียนรู้ชุมชน ที่เปิดต้อนรับนักเรียน นักศึกษา และผู้ที่สนใจเข้ามาศึกษาดูงาน รวมถึงส่งเสริมการท่องเที่ยวเชิงอนุรักษ์ (เช่น กิจกรรมพานักท่องเที่ยวไปปล่อยลูกปูม้าคืนสู่ธรรมชาติ) และมีการแปรรูปสินค้าในชุมชนเพื่อสร้างรายได้เสริมที่ยั่งยืนให้กับชาวบ้านอีก