สมาคมสืบสานศิลปะถิ่นใต้ — การแกะหนังตะลุง (นายทวีรัตน์ ทองมาก)

ประวัติความเป็นมาและเรื่องราว นายทวีรัตน์ ทองมาก (ช่างดา) ครูภูมิปัญญาด้านการแกะหนังตะลุงแห่งภาคใต้ นายทวีรัตน์ ทองมาก หรือที่รู้จักกันอย่างกว้างขวางในชื่อ “ช่างดา” เป็นช่างฝีมือผู้มีความเชี่ยวชาญด้านการแกะสลักตัวหนังตะลุง และเป็นหนึ่งในผู้สืบทอดภูมิปัญญาหัตถกรรมพื้นบ้านที่มีความสำคัญต่อศิลปวัฒนธรรมของภาคใต้ ด้วยประสบการณ์การทำงานที่สั่งสมมายาวนานกว่า 50 ปี ช่างดาได้อุทิศทั้งแรงกาย แรงใจ และความสามารถในการรักษาศาสตร์การแกะหนังตะลุงให้คงอยู่ พร้อมทั้งพัฒนาฝีมือและถ่ายทอดองค์ความรู้ให้แก่คนรุ่นหลังอย่างต่อเนื่อง จนเป็นที่รู้จักและยอมรับในแวดวงคณะหนังตะลุงทั่วภาคใต้ จุดเริ่มต้นของเส้นทางชีวิตด้านงานช่างของช่างดาเกิดจากการได้รับการถ่ายทอดภูมิปัญญาจาก “บิดา” ซึ่งเป็นผู้มีความรู้และประสบการณ์ด้านการแกะหนังตะลุง การเรียนรู้ในช่วงแรกไม่ได้เกิดขึ้นจากห้องเรียนหรือหลักสูตรอย่างเป็นทางการ หากแต่เป็นการเรียนรู้จากการเฝ้าดู การช่วยงาน การลงมือทำ และการฝึกฝนซ้ำแล้วซ้ำเล่า เด็กคนหนึ่งค่อย ๆ ซึมซับความรู้เกี่ยวกับหนัง เครื่องมือ ลวดลาย รูปทรง และขั้นตอนการแกะสลักจากผู้เป็นพ่อ จนกลายเป็นทักษะที่ติดตัวและพัฒนาเป็นความชำนาญในเวลาต่อมา การแกะหนังตะลุงเป็นงานหัตถกรรมที่ต้องอาศัยความละเอียดอ่อนและความแม่นยำสูง ช่างต้องเริ่มตั้งแต่การเตรียมและเลือกหนังให้เหมาะสมกับการทำตัวหนัง จากนั้นจึงออกแบบหรือร่างลวดลาย กำหนดรูปทรงตัวละคร และลงมือแกะฉลุด้วยเครื่องมือเฉพาะ งานแต่ละชิ้นต้องอาศัยสมาธิ ความนิ่งของมือ และความเข้าใจในโครงสร้างของลวดลาย เพราะการแกะผิดเพียงเล็กน้อยอาจทำให้รายละเอียดของตัวหนังเสียหายและไม่สามารถแก้ไขได้ง่าย ช่างดามีความโดดเด่นในเรื่องความประณีต ละเอียด และสวยงามของผลงาน ตัวหนังที่ผ่านมือของช่างมีความคมชัดของเส้นสาย รายละเอียดของลวดลาย และสัดส่วนที่เหมาะสม ซึ่งสะท้อนให้เห็นถึงประสบการณ์ที่สั่งสมมานานกว่าครึ่งศตวรรษ ความชำนาญไม่ได้เกิดขึ้นในเวลาอันสั้น แต่เกิดจากการฝึกฝนอย่างต่อเนื่อง การเรียนรู้จากข้อผิดพลาด และการพัฒนาฝีมืออยู่ตลอดเวลา จนเกิดเป็น “ลายมือของช่าง” ที่มีเอกลักษณ์เฉพาะตัว เสน่ห์ของผลงานช่างดาไม่ได้อยู่เพียงความสวยงามของตัวหนังตะลุง แต่ยังอยู่ที่ความสามารถในการทำให้ตัวหนังแต่ละตัวมีบุคลิกและเรื่องราว ตัวละครจากหนังตะลุงมีทั้งตัวพระ ตัวนาง ตัวตลก ตัวกษัตริย์ ยักษ์ และตัวละครประเภทต่าง ๆ ซึ่งแต่ละตัวต้องมีรูปแบบ ลักษณะท่าทาง และรายละเอียดที่แตกต่างกัน การสร้างตัวหนังให้สามารถสื่อบุคลิกของตัวละครได้ จึงต้องอาศัยทั้งความรู้ด้านศิลปะ ความเข้าใจในวัฒนธรรมหนังตะลุง และทักษะงานช่างควบคู่กัน ตลอดระยะเวลาการทำงานกว่า 50 ปี ช่างดาได้สร้างสรรค์ผลงานให้แก่คณะหนังตะลุงและผู้สนใจจำนวนมาก จนชื่อเสียงด้านฝีมือเป็นที่ยอมรับในวงการหนังตะลุงของภาคใต้ ตัวหนังที่มีความสวยงาม แข็งแรง และมีรายละเอียดครบถ้วน เป็นส่วนหนึ่งที่ช่วยส่งเสริมให้การแสดงหนังตะลุงมีความสมบูรณ์และมีเสน่ห์มากยิ่งขึ้น งานของช่างจึงไม่ได้เป็นเพียงงานผลิตสิ่งของ แต่เป็นส่วนหนึ่งของกระบวนการรักษาศิลปะการแสดงพื้นบ้านให้ยังคงมีชีวิตอยู่ ความสามารถและความตั้งใจในการรักษางานหัตถกรรมพื้นบ้านของช่างดายังได้รับการยอมรับผ่านผลงานจากเวทีการประกวด โดยได้รับ **รางวัลชนะเลิศการประกวดหัตถกรรมพื้นบ้านติดต่อกันหลายปี** รางวัลเหล่านี้เป็นเครื่องสะท้อนถึงคุณภาพของฝีมือ ความคิดสร้างสรรค์ และความมุ่งมั่นในการรักษามาตรฐานของงานแกะหนังตะลุง อีกทั้งยังเป็นความภาคภูมิใจที่ช่วยสร้างกำลังใจให้ช่างดายังคงเดินหน้าสืบสานงานหัตถกรรมพื้นบ้านต่อไป อย่างไรก็ตาม สำหรับช่างดา คุณค่าของภูมิปัญญาไม่ได้อยู่ที่รางวัลหรือชื่อเสียงเพียงอย่างเดียว หากแต่อยู่ที่การที่คนรุ่นใหม่ยังสนใจเรียนรู้และสามารถนำทักษะไปประกอบอาชีพได้ ด้วยเหตุนี้ช่างดาจึงเปิดพื้นที่ถ่ายทอดความรู้และฝึกอาชีพด้านการแกะหนังตะลุงให้แก่ผู้สนใจทั้งในพื้นที่และนอกพื้นที่ ผู้เรียนจะได้เรียนรู้ตั้งแต่พื้นฐานเกี่ยวกับวัสดุและเครื่องมือ การออกแบบลวดลาย การเตรียมหนัง การใช้เครื่องมือแกะ การควบคุมมือ ตลอดจนขั้นตอนการสร้างตัวหนังตะลุงอย่างเป็นลำดับ การถ่ายทอดความรู้ของช่างดาเน้นการเรียนรู้จากการปฏิบัติจริง ผู้เรียนไม่ได้เพียงรับฟังคำอธิบาย แต่ได้ลงมือทดลองและฝึกฝนด้วยตนเอง ภายใต้คำแนะนำของผู้มีประสบการณ์ ซึ่งเป็นวิธีการเรียนรู้ที่สอดคล้องกับธรรมชาติของงานช่าง เพราะทักษะหลายอย่างไม่สามารถเรียนรู้ได้จากการอ่านเพียงอย่างเดียว แต่ต้องใช้เวลาในการฝึกมือ ฝึกสายตา และฝึกสมาธิ การเปิดโอกาสให้ผู้สนใจจากทั้งในและนอกพื้นที่เข้ามาเรียนรู้ ยังช่วยทำให้ภูมิปัญญาท้องถิ่นก้าวข้ามขอบเขตของชุมชน ผู้เรียนสามารถนำความรู้ที่ได้รับกลับไปต่อยอดเป็นงานอดิเรก สร้างผลิตภัณฑ์ หรือพัฒนาเป็นอาชีพเสริมได้ นอกจากนี้ยังช่วยสร้างความตระหนักถึงคุณค่าของศิลปหัตถกรรมไทย และทำให้คนรุ่นใหม่มองเห็นว่างานภูมิปัญญาท้องถิ่นสามารถนำมาพัฒนาเป็นทักษะอาชีพที่มีคุณค่าได้ ในมุมของการอนุรักษ์วัฒนธรรม ช่างดาจึงไม่ได้ทำหน้าที่เพียง “ช่างแกะหนังตะลุง” แต่ทำหน้าที่เป็นผู้รักษาความทรงจำทางวัฒนธรรมของภาคใต้ เพราะตัวหนังตะลุงแต่ละตัวมีเรื่องราวเชื่อมโยงกับศิลปะ การแสดง วรรณกรรม ความเชื่อ และวิถีชีวิตของคนในท้องถิ่น การรักษาทักษะการแกะตัวหนังไว้จึงมีความหมายต่อการรักษาศิลปะหนังตะลุงในภาพรวม เรื่องราวของนายทวีรัตน์ ทองมาก หรือช่างดา จึงเป็นเรื่องราวของคนคนหนึ่งที่เริ่มต้นจากการเรียนรู้ภูมิปัญญาจากบิดา แล้วใช้เวลาตลอดชีวิตฝึกฝนและพัฒนาฝีมือจนกลายเป็นช่างผู้มีชื่อเสียง เป็นที่ยอมรับของคณะหนังตะลุงทั่วภาคใต้ จากเด็กที่เฝ้ามองมือของพ่อทำงาน สู่ช่างผู้สามารถสร้างสรรค์ตัวหนังด้วยลวดลายอันประณีต และจากผู้รับภูมิปัญญา กลายมาเป็นผู้ส่งต่อภูมิปัญญาให้แก่คนรุ่นใหม่ กว่าครึ่งศตวรรษของการทำงานจึงไม่ใช่เพียงระยะเวลาของการประกอบอาชีพ แต่เป็นระยะเวลาของการรักษาศิลปะและวัฒนธรรมผ่านปลายมีด ปลายสิ่ว และผืนหนัง ทุกครั้งที่ช่างดาลงมือแกะลวดลายลงบนแผ่นหนัง เปรียบเสมือนการบันทึกเรื่องราวของภาคใต้ไว้บนชิ้นงาน และทุกครั้งที่มีผู้เรียนเข้ามาฝึกฝน ก็เปรียบเสมือนการส่งต่อเรื่องราวนั้นไปยังคนรุ่นต่อไป ด้วยประสบการณ์ ความสามารถ และความตั้งใจในการถ่ายทอดความรู้ นายทวีรัตน์ ทองมาก (ช่างดา) จึงมีคุณค่าในฐานะ **ครูช่างและแหล่งเรียนรู้ภูมิปัญญาด้านการแกะหนังตะลุง** เป็นพื้นที่ที่ผู้สนใจสามารถเข้ามาสัมผัสกระบวนการทำงานจริง เรียนรู้ทักษะงานช่าง และเข้าใจคุณค่าของศิลปะพื้นบ้านภาคใต้ได้อย่างใกล้ชิด เรื่องราวของช่างดาจึงสะท้อนให้เห็นว่า การอนุรักษ์ภูมิปัญญาที่แท้จริงไม่ใช่เพียงการเก็บรักษาของเก่าไว้ให้คนรุ่นหลังได้ชม แต่คือการทำให้ภูมิปัญญานั้นยังคงมีผู้ปฏิบัติ มีผู้เรียนรู้ และมีผู้สืบทอดต่อไป ตราบใดที่ยังมีคนลงมือแกะหนัง มีคนสนใจเรียนรู้ และมีคนรุ่นใหม่พร้อมรับไม้ต่อ เสียงของศิลปะหนังตะลุงและภูมิปัญญาของช่างพื้นบ้านภาคใต้ก็จะยังคงดำรงอยู่ และสามารถส่งต่อคุณค่าทางวัฒนธรรมจากรุ่นสู่รุ่นได้อย่างยั่งยืน