ภูมิปัญญาจักสานไม้ไผ่เป็นองค์ความรู้และทักษะพื้นบ้านที่เกิดจากการเรียนรู้และสั่งสมประสบการณ์ของคนในชุมชนจากรุ่นสู่รุ่น โดยมีพื้นฐานมาจากการนำทรัพยากรธรรมชาติที่มีอยู่ในท้องถิ่น โดยเฉพาะไม้ไผ่ ซึ่งเป็นพืชที่หาได้ง่าย มีความเหนียว แข็งแรง ยืดหยุ่น และสามารถนำมาแปรรูปได้หลากหลาย มาใช้ประโยชน์ในการดำรงชีวิตประจำวัน ทั้งในครัวเรือน การประกอบอาชีพด้านการเกษตร และการประกอบอาชีพประมงพื้นบ้านในอดีต การดำรงชีวิตของประชาชนในชุมชนมีความสัมพันธ์อย่างใกล้ชิดกับทรัพยากรธรรมชาติ การจัดหาเครื่องมือเครื่องใช้ต่าง ๆ จำเป็นต้องอาศัยวัสดุที่สามารถหาได้ในท้องถิ่น จึงเกิดการคิดค้นและพัฒนาวิธีการนำไม้ไผ่มาจักและสานเป็นเครื่องมือเครื่องใช้ที่เหมาะสมกับการใช้งาน เช่น กระบุง ตะกร้า กระด้ง หวดนึ่งข้าว ลอบ และภาชนะสำหรับจัดเก็บหรือขนย้ายสิ่งของ ตลอดจนเครื่องมือที่ใช้ในการประกอบอาชีพด้านการเกษตรและการจับสัตว์น้ำ การจักสานไม้ไผ่จึงมิได้เป็นเพียงการผลิตเครื่องมือเครื่องใช้เท่านั้น แต่เป็นกระบวนการที่สะท้อนถึงความรู้ ความสามารถ ความคิดสร้างสรรค์ และภูมิปัญญาของคนในท้องถิ่นในการนำทรัพยากรธรรมชาติมาใช้ให้เกิดประโยชน์สูงสุด โดยอาศัยทักษะในการคัดเลือกไม้ไผ่ การเตรียมวัสดุ การจักตอก การเหลา การขึ้นโครง และการสานให้มีรูปแบบและความแข็งแรงเหมาะสมกับการใช้งาน จุดกำเนิดและแรงบันดาลใจ จุดกำเนิดของภูมิปัญญาจักสานไม้ไผ่มีสาเหตุสำคัญมาจากความจำเป็นในการดำรงชีวิตและการประกอบอาชีพของคนในชุมชน โดยเฉพาะความต้องการเครื่องมือสำหรับขนย้าย จัดเก็บ ตวง และบรรจุสิ่งของ รวมถึงเครื่องมือที่ใช้ในการเกษตรและการจับสัตว์น้ำ เมื่อชุมชนมีไม้ไผ่และวัสดุธรรมชาติอื่น ๆ อยู่เป็นจำนวนมาก จึงนำมาทดลองและพัฒนารูปแบบการจักสานให้เหมาะสมกับประโยชน์ใช้สอยนอกจากนี้ การจักสานยังเป็นกิจกรรมที่สามารถทำได้ในครัวเรือนและใช้เวลาว่างให้เกิดประโยชน์ สมาชิกในครอบครัวสามารถเรียนรู้และช่วยกันผลิตเครื่องใช้ต่าง ๆ ได้โดยไม่จำเป็นต้องพึ่งพาเทคโนโลยีหรือเครื่องมือที่มีความซับซ้อน ส่งผลให้เกิดการถ่ายทอดความรู้จากผู้สูงอายุหรือช่างฝีมือไปสู่คนรุ่นต่อไปอย่างต่อเนื่องภูมิปัญญาดังกล่าวจึงเกิดจากการผสมผสานระหว่างความต้องการในการดำรงชีวิต ทรัพยากรที่มีอยู่ในท้องถิ่น และประสบการณ์ของคนในชุมชน จนพัฒนาเป็นทักษะเฉพาะด้านที่มีเอกลักษณ์และสามารถสืบทอดต่อกันมาได้จนถึงปัจจุบัน คุณค่าและประโยชน์ของภูมิปัญญา ภูมิปัญญาจักสานไม้ไผ่มีคุณค่าทั้งในด้านการดำรงชีวิต เศรษฐกิจ สังคม วัฒนธรรม และการศึกษา ดังนี้ ด้านการดำรงชีวิต สามารถนำผลิตภัณฑ์จักสานมาใช้เป็นเครื่องมือและเครื่องใช้ในครัวเรือน รวมถึงการเกษตรและการประกอบอาชีพได้อย่างเหมาะสม ด้านเศรษฐกิจ สามารถนำความรู้และทักษะการจักสานมาพัฒนาเป็นผลิตภัณฑ์เพื่อจำหน่าย สร้างรายได้เสริมให้แก่ครัวเรือน และสามารถต่อยอดเป็นอาชีพของคนในชุมชนได้ ด้านสังคมและวัฒนธรรม เป็นองค์ความรู้ที่สะท้อนวิถีชีวิต ความสัมพันธ์ระหว่างคนกับธรรมชาติ และเอกลักษณ์ของชุมชน อีกทั้งเป็นส่วนหนึ่งของมรดกทางวัฒนธรรมที่ควรได้รับการอนุรักษ์และสืบสาน ด้านการอนุรักษ์สิ่งแวดล้อม เป็นการนำวัสดุธรรมชาติที่มีอยู่ในท้องถิ่นมาใช้ประโยชน์ และสามารถนำมาพัฒนาเป็นผลิตภัณฑ์ที่ช่วยลดการพึ่งพาวัสดุสังเคราะห์บางประเภท ด้านการศึกษาและการเรียนรู้ สามารถนำมาใช้เป็นแหล่งเรียนรู้ให้ผู้เรียนและประชาชนได้ศึกษาเกี่ยวกับภูมิปัญญาท้องถิ่น ฝึกทักษะการปฏิบัติจริง การใช้ความคิดสร้างสรรค์ และการเห็นคุณค่าของทรัพยากรในชุมชน ที่สำคัญ ภูมิปัญญาจักสานไม้ไผ่เป็นองค์ความรู้ที่เกิดจากการสั่งสมประสบการณ์ของบรรพบุรุษ จึงมีคุณค่าในฐานะมรดกทางภูมิปัญญาที่ควรได้รับการอนุรักษ์ ถ่ายทอด และพัฒนาให้สอดคล้องกับบริบทของสังคมในปัจจุบัน สภาพปัจจุบันของภูมิปัญญา ปัจจุบันภูมิปัญญาจักสานไม้ไผ่ยังคงมีการดำเนินงานและถ่ายทอดอยู่ในบางพื้นที่ โดยมีการปรับเปลี่ยนรูปแบบผลิตภัณฑ์ให้มีความหลากหลายและสอดคล้องกับความต้องการของผู้บริโภคมากขึ้น นอกเหนือจากเครื่องใช้ในครัวเรือนแบบดั้งเดิม ยังสามารถพัฒนาเป็นของใช้ ของตกแต่งบ้าน ของที่ระลึก และผลิตภัณฑ์ร่วมสมัยที่มีมูลค่าเพิ่มได้ อย่างไรก็ตาม ภูมิปัญญาจักสานไม้ไผ่ยังประสบปัญหาและอุปสรรคหลายประการ โดยเฉพาะการขาดแคลนผู้สืบทอดในกลุ่มคนรุ่นใหม่ เนื่องจากกระบวนการผลิตต้องอาศัยความละเอียด ความประณีต ความอดทน และระยะเวลาในการเรียนรู้และผลิตค่อนข้างนาน ขณะที่ผลตอบแทนจากการจำหน่ายผลิตภัณฑ์ในบางกรณีไม่สอดคล้องกับระยะเวลาและแรงงานที่ใช้ นอกจากนี้ การเปลี่ยนแปลงของวิถีชีวิตและการเข้ามาของผลิตภัณฑ์อุตสาหกรรมที่มีราคาถูกและสามารถหาซื้อได้ง่าย ทำให้ความต้องการใช้ผลิตภัณฑ์จักสานแบบดั้งเดิมลดลง ส่งผลให้ผู้ประกอบอาชีพด้านจักสานมีจำนวนลดลง และองค์ความรู้หรือเทคนิคเฉพาะถิ่นบางประการมีความเสี่ยงที่จะสูญหายไป ดังนั้น การอนุรักษ์และสืบสานภูมิปัญญาจักสานไม้ไผ่จึงควรดำเนินการควบคู่กับการพัฒนา โดยส่งเสริมให้มีการถ่ายทอดองค์ความรู้แก่เด็ก เยาวชน ผู้เรียน และประชาชนในชุมชน ส่งเสริมการเรียนรู้จากผู้มีประสบการณ์หรือปราชญ์ชาวบ้าน ตลอดจนพัฒนารูปแบบผลิตภัณฑ์ บรรจุภัณฑ์ และช่องทางการตลาดให้มีความทันสมัยและสามารถสร้างมูลค่าเพิ่มได้ แนวทางการอนุรักษ์และพัฒนา การจัดให้ภูมิปัญญาจักสานไม้ไผ่เป็นแหล่งเรียนรู้ของชุมชน เป็นแนวทางสำคัญในการอนุรักษ์องค์ความรู้ให้คงอยู่และสามารถถ่ายทอดสู่คนรุ่นต่อไป ผู้เรียนและประชาชนสามารถเรียนรู้ตั้งแต่การรู้จักวัสดุในท้องถิ่น การเตรียมไม้ไผ่ การจักตอก การออกแบบ การสาน ตลอดจนการนำผลิตภัณฑ์ไปใช้ประโยชน์และพัฒนาต่อยอดในเชิงอาชีพ การส่งเสริมให้เกิดการเรียนรู้จากการลงมือปฏิบัติจริง จะช่วยให้ผู้เรียนเกิดความรู้ ความเข้าใจ ทักษะอาชีพ ความภาคภูมิใจในภูมิปัญญาท้องถิ่น และตระหนักถึงคุณค่าของทรัพยากรธรรมชาติและวัฒนธรรมของชุมชน อันจะนำไปสู่การอนุรักษ์ สืบสาน และพัฒนาภูมิปัญญาจักสานไม้ไผ่ให้สามารถดำรงอยู่ได้อย่างยั่งยืนต่อไป